Czy każda umowa spółki z o.o. z członkiem zarządu wymaga zgody wspólników?

Przepisy Kodeksu spółek handlowych wymagają zgody wspólników na zawarcie umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej umowy między innymi z członkiem zarządu albo na jego rzecz. Jednak w świetle orzecznictwa zgoda wspólników potrzebna jest w przypadku każdej umowy z korzyściami dla członka zarządu. Bez wymaganej aprobaty wspólników umowa będzie nieważna.

Zawarcie przez spółkę kapitałową, w tym m.in. przez spółkę z o.o., umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej umowy z członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurentem, likwidatorem albo na rzecz którejkolwiek z tych osób, wymaga zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej. Przewiduje tak art. 15 § 1 K.s.h. (Dz. U. z 2024 r. poz. 18). Regulacja ta nie może być modyfikowana przez postanowienia umowy (statutu) spółki.

W przypadku spółek powiązanych należy pamiętać o wymogach płynących z art. 15 § 2 K.s.h. Zgodnie z nim zawarcie przez spółkę zależną umowy wymienionej w art. 15 § 1 K.s.h. z członkiem zarządu, prokurentem lub likwidatorem spółki dominującej wymaga zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia spółki dominującej. W kontekście tej regulacji Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 stycznia 2020 r., sygn. akt III CZP 52/19, potwierdził, że także udzielenie przez zależną spółkę z o.o. poręczenia na wekslu wystawionym przez członka zarządu dominującej spółki z o.o. wymaga zgody zgromadzenia wspólników spółki dominującej (art. 15 § 2 K.s.h.).

Zgoda wspólników albo nieważność

Do wyrażenia zgody i skutków braku zgody stosuje się przepisy art. 17 § 1 i § 2 K.s.h. W związku z tym uchwała wspólników wyrażająca zgodę na czynność spółki powinna być, co do zasady, podjęta przed złożeniem oświadczenia przez spółkę (tu: przed podpisaniem umowy). Przy tym zgoda taka może być wyrażona także po tym fakcie, nie później jednak niż w terminie dwóch miesięcy od dnia złożenia oświadczenia przez spółkę. Potwierdzenie wyrażone po złożeniu oświadczenia ma moc wsteczną od chwili dokonania czynności prawnej.

Natomiast brak zgody, ewentualnie wyrażenie jej po upływie wskazanego terminu, będzie jednoznaczne z nieważnością czynności dokonanej przez spółkę.

W przypadku członków zarządu dla ważności umowy niezbędne jest także zachowanie szczególnych zasad reprezentacji spółki z o.o. uregulowanych w art. 210 K.s.h.

Umowy wskazane w przepisach

W art. 15 § 1 K.s.h. zostały wymienione trzy umowy nazwane (kredyt, pożyczka, poręczenie - w tym poręczenie wekslowe oraz czekowe), a także inna podobna umowa.

Warto podkreślić, że art. 15 § 1 K.s.h. nie dotyczy umów, na mocy których to funkcjonariusz (np. członek zarządu) poręcza spłatę długu przez spółkę. W takim przypadku członek zarządu nie odnosi korzyści z tytułu zawarcia umowy, a co więcej - odpowiada za zobowiązanie spółki swoim osobistym majątkiem (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 25 maja 2020 r., sygn. akt I ACa 340/20).

Uwaga na podobne umowy

Określenie "inna podobna umowa" jest różnie definiowane i budzi spory co do zakresu zastosowania art. 15 K.s.h. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 marca 2017 r., sygn. akt II CSK 349/16, wskazał, że celem art. 15 § 1 K.s.h. jest zapewnienie wspólnikom kontroli nad prawnymi czynnościami spółki, które powodują faktyczne lub potencjalne zaangażowanie jej środków w interesie oznaczonej grupy osób, oraz ochrona interesów spółki i wspólników. Z tych względów według SN trzeba przyjąć, że pojęcie "inna podobna umowa" obejmuje wszelkie umowy, do których istoty należy transfer środków ze spółki do majątku osób należących do podmiotowego kręgu wyznaczonego treścią art. 15 § 1 K.s.h., na ich rzecz, albo udzielanie im zabezpieczeń (z wyjątkiem zabezpieczeń rzeczowych). Każdorazowo jednak umowa musi wywierać przynajmniej pośrednio jednostronnie korzystne skutki prawne dla wskazanych piastunów organów lub funkcjonariuszy spółki, zatem muszą być oni jej rzeczywistymi beneficjentami. Pogląd ten przeważa w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. też wyrok SN z dnia 7 lutego 2019 r., sygn. akt II CSK 8/18). Przykładowo w orzecznictwie za inną podobną umowę uznana została:

• umowa dzierżawy przedsiębiorstwa spółki mająca charakter odpłatny i zobowiązujący do oddania do korzystania dzierżawcy (tu: osobie wymienionej w art. 15 § 1 K.s.h.) tego przedsiębiorstwa przez długi okres, pozwalająca przy tym na podwyższanie lub obniżanie czynszu należnego wydzierżawiającemu (tj. spółce), a więc na uzyskanie nadmiernych korzyści przez dzierżawcę kosztem wydzierżawiającego (por. postanowienie SN z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt IV CSK 516/12),
• umowa sprzedaży prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności wzniesionych na nim budynków zawarta między spółką kapitałową i jej funkcjonariuszem (tu: prokurentem) jako kupującym, w której znacznie zaniżono cenę sprzedaży (uchwała SN z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt III CZP 69/10).

Inny beneficjent niż członek zarządu

Za inną podobną umowę w rozumieniu art. 15 § 1 K.s.h. SN uznał także umowę poręczenia przez spółkę za dług małżonka członka zarządu, pozostającego z nim w ustroju wspólności ustawowej. W uzasadnieniu do uchwały z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. akt III CZP 67/22, SN wskazał, że właściwe jest przyjęcie szerokiego zakresu znaczeniowego zwrotu "na rzecz" przez uznanie, że zgody walnego zgromadzenia akcjonariuszy (zgromadzenia wspólników) wymaga zawarcie umowy przez spółkę kapitałową z osobą trzecią, gdy w oparciu o zróżnicowane okoliczności faktyczne i prawne stwierdza się, iż rzeczywistym beneficjentem takiej umowy jest funkcjonariusz spółki wymieniony w art. 15 K.s.h., w tym m.in. członek zarządu.

SN również w uzasadnieniu do wyroku z dnia 23 maja 2024 r., sygn. akt II CSKP 636/23, opowiedział się za szeroką wykładnią art. 15 § 1 K.s.h. SN dodał, że użycie w art. 15 § 1 K.s.h. zwrotu "na rzecz" wskazuje na możliwość jego wypełnienia treściowego adekwatnie do potrzeb zapewnienia skutecznej realizacji celu tego rozwiązania prawnego z uwzględnieniem różnorodności i złożoności stosunków umownych, w ramach których może dochodzić do pozyskiwania przez funkcjonariuszy spółki benefitów sprzecznie z interesem spółki i jej wspólników. SN nie miał wątpliwości, że wnioski te dotyczą też mechanizmu ochronnego wynikającego z art. 15 § 2 K.s.h. W konsekwencji omawiana zgoda jest wymagana także wtedy, gdy spółka zależna udziela poręczenia i ustanawia hipotekę na rzecz członka zarządu spółki dominującej i jej małżonka pozostających we wspólności majątkowej małżeńskiej.