Obowiązki pracodawcy w zakresie bhp

1. Wpływ przedłożenia orzeczenia o niepełnosprawności na obowiązek skierowania pracownika na badania okresowe

Pracownik przedstawił pracodawcy orzeczenie o niepełnosprawności. Czy należy skierować tego pracownika na badania okresowe? Nadmienimy, że dysponujemy ważnym orzeczeniem wystawionym przez lekarza medycyny pracy potwierdzającym zdolność pracownika do pracy na zajmowanym stanowisku.

Pracodawcy nie wolno dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie (art. 229 § 4 K.p.). Orzeczenie to jest wydawane przez lekarza przeprowadzającego badanie profilaktyczne według wzoru określonego w przepisach rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników... (Dz. U. z 2023 r. poz. 607 z późn. zm.). Dokument ten wskazuje termin następnego badania okresowego. Upływ tego terminu nie jest jednak jedyną okolicznością mającą znaczenie dla oceny aktualności orzeczenia. W wyroku z 18 grudnia 2002 r. (sygn. akt I PK 44/02) Sąd Najwyższy orzekł, że: "(...) Zachowuje ono aktualność w okresie w nim wymienionym, jednak staje się nieaktualne w przypadku wystąpienia w tym okresie zdarzeń, które mogą wskazywać na zmianę stanu zdrowia pracownika.".

W kwestii kierowania na badania profilaktyczne pracownika, który przedłożył pracodawcy orzeczenie o niepełnosprawności, wypowiadało się zarówno Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej, jak i Ministerstwo Zdrowia.

Resort pracy w piśmie udostępnionym naszemu Wydawnictwu 6 grudnia 2022 r. wyjaśnił, że fakt przedłożenia przez pracownika orzeczenia o niepełnosprawności należy potraktować jako informację o zmianie stanu jego zdrowia, co - zdaniem resortu - daje podstawy do skierowania tego pracownika na profilaktyczne badania lekarskie, pomimo że poprzednie zachowują jeszcze ważność (stanowisko to cytowaliśmy w UiPP nr 1/2023, str. 6). 

Analogiczny pogląd wyraziło Ministerstwo Zdrowia w stanowisku z 24 lutego 2023 r. (znak ZPM.050.5.2023.MTZ) udostępnionym naszemu Wydawnictwu podkreślając, że: "(...) Za słuszne przyjmuje się, że informacja o orzeczonej niepełnosprawności powinna stanowić dla pracodawcy sygnał o zmianie stanu zdrowia pracownika. Pracodawca powinien zatem skierować pracownika na badanie kontrolne aby mieć pewność, że warunki pracy na danym stanowisku nie będą miały negatywnego wpływu na stan zdrowia i bezpieczeństwa pracownika oraz, że nie zaistniała potrzeba dostosowania stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej. (...)".

Z kolei w piśmie z 2023 r. (znak BON-I.059.10.2023.AFK) udostępnionym naszemu Wydawnictwu resort pracy przedstawił odmienne stanowisko. Jak w nim czytamy: "(...) Jeśli pracownik posiada orzeczenie lekarza medycyny pracy o braku przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku i uzyskał nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, to przepisy prawa nie nakładają na pracodawcę obowiązku skierowania pracownika na badania medycyny pracy.". Do tego stanowiska resort pracy przekazał nam 2 lipca 2026 r. dodatkowe wyjaśnienia (znak BDG-VI.0171.287.2026), w których wskazał, że: "(...) mimo braku obowiązku przeprowadzania badań okresowych pracowników w przypadku przedstawienia pracodawcy orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność pracownika, orzeczenie przedstawione pracodawcy może stać się impulsem do przeprowadzenia badania okresowego lub innej konsultacji z lekarzem medycyny pracy tak, aby osoba, która stała się niepełnosprawna w trakcie zatrudnienia lub zmianie uległ jej stopień niepełnosprawności, mogła kontynuować zatrudnienie w optymalnie zorganizowanym środowisku pracy.

Jest to bardzo istotne w kontekście zapewnienia, zgodnie z art. 23a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji (...), racjonalnych usprawnień dla osoby niepełnosprawnej pozostającej z nim w stosunku pracy, uczestniczącej w procesie rekrutacji lub odbywającej szkolenie, staż, przygotowanie zawodowe albo praktyki zawodowe lub absolwenckie.

Niezbędne racjonalne usprawnienia polegają na przeprowadzeniu koniecznych w konkretnej sytuacji zmian lub dostosowań do szczególnych, zgłoszonych pracodawcy potrzeb wynikających z niepełnosprawności danej osoby. W wyniku badania profilaktycznego może się okazać, że stan zdrowia pracownika zmienił się na tyle, że może to wpłynąć na dalsze wykonywanie przez niego dotychczasowej pracy na danym stanowisku, a zalecenia lekarskie pozwolą wdrożyć niezbędne usprawnienia. 

Ponadto, zarówno obowiązujące przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy oraz wdrażania racjonalnych usprawnień, jak i orzecznictwo w tym zakresie mogą, szczególnie w sytuacjach budzących wątpliwości co do dostosowania dotychczasowego stanowiska pracy i sposobu jej wykonywania, przemawiać za celowością przeprowadzenia różnych konsultacji z służbą medycyny pracy także w razie przedstawienia orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność pracownika w rozumieniu ustawy o rehabilitacji (...).

Zgodnie z art. 207 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (...) pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy oraz jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników. Pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika, który nie posiada aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku, w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie. Nie ocenia on bowiem samodzielnie stanu zdrowia pracownika, lecz jedynie wystawia skierowania na badania profilaktyczne określające w szczególności rodzaj badania, nazwę zajmowanego stanowiska oraz warunki pracy, w których pracownik pracuje lub będzie pracował.

Po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności lekarz medycyny pracy wystawia orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie (albo stwierdzające występowanie takich przeciwwskazań). (...)".

Podsumowując, stanowiska resortów nie są w omawianej kwestii jednolite. Dlatego też uważamy, że w razie przedłożenia przez pracownika orzeczenia o niepełnosprawności, w tym kolejnego, i wystąpienia okoliczności wskazujących na zmianę stanu zdrowia, która może mieć znaczenie dla bezpiecznego wykonywania pracy, zasadne jest rozważenie skierowania go na badania.