Zakres rozliczenia podatkowego przy zwolnieniu z długu

Zwolnienie z długu to instytucja prawa cywilnego uregulowana w art. 508 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik zwolnienie przyjmuje. W związku z tym, że przepisy nie zastrzegają żadnej formy dla tych czynności, zwolnienie z długu oraz przyjęcie tego zwolnienia może być wyrażone w dowolny sposób, jednak dla celów dowodowych, w szczególności podatkowych, uzasadniona byłaby forma pisemna. Na gruncie podatku dochodowego umorzenie długu zazwyczaj wywołuje konsekwencje fiskalne.

Umorzenie długu a źródło przychodów

Efektem zwolnienia z długu jest wygaśnięcie zobowiązania w części lub całości. Powoduje to powstanie wymiernej straty dla wierzyciela oraz przysporzenia majątkowego po stronie dłużnika. Wartość umorzonego długu będzie więc z reguły stanowiła przychód do opodatkowania. O tym, w jaki sposób to nastąpi, zadecyduje źródło przychodów, do którego osiągnięta korzyść zostanie zaliczona.

W świetle art. 14 ust. 2 pkt 6 ustawy o pdof (Dz. U. z 2026 r. poz. 592 ze zm.) przychodem z działalności gospodarczej jest również wartość umorzonych lub przedawnionych zobowiązań, w tym z tytułu zaciągniętych kredytów/pożyczek (z wyjątkiem umorzonych pożyczek z Funduszu Pracy). Zobowiązanie umorzone w wyniku zwolnienia z długu stanie się przychodem przedsiębiorcy w dacie zawarcia porozumienia z wierzycielem i będzie podlegało rozliczeniu podatkowemu stosownie do wybranej formy opodatkowania.

Również u podmiotów objętych reżimem ustawy o pdop (Dz. U. z 2026 r. poz. 554 ze zm.) umorzony dług będzie przychodem z działalności gospodarczej (ze źródeł innych niż zyski kapitałowe). W interpretacji indywidualnej z dnia 9 grudnia 2024 r., nr 0111-KDIB1-3.4010.649.2024.1.ZK, Dyrektor KIS zgodził się z podatnikiem, że katalog przychodów z zysków kapitałowych zawarty w art. 7b ustawy o pdop nie pozwala na zakwalifikowanie zwolnienia z długu jako tego typu przychodów. Na konieczność zaliczenia wartości umorzonego długu do przychodów z działalności gospodarczej wskazuje też treść art. 12 ust. 1 pkt 3 lit. a) ustawy o pdop.

Trzeba jednak zastrzec, że na mocy art. 14 ust. 3 pkt 6 ustawy o pdof oraz art. 12 ust. 4 pkt 8 ustawy o pdop, za przychód podatkowy nie uważa się kwot stanowiących równowartość umorzonych zobowiązań, w tym także z tytułu pożyczek (kredytów), jeżeli umorzenie zobowiązań jest związane z postępowaniem restrukturyzacyjnym lub postępowaniem upadłościowym.

Jeśli dług powstał poza obrotem gospodarczym albo gdy dłużnik jest osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej, to umorzenie zobowiązania spowoduje powstanie przychodu z tzw. innych źródeł (art. 20 ust. 1 ustawy o pdof). Rozliczenia podatkowego tego przysporzenia dokonuje się w zeznaniu podatkowym PIT-36 składanym w terminie do 30 kwietnia roku następującego po roku podatkowym, w którym dłużnik uzyskał zwolnienie. W tym samym terminie należy także uiścić należny podatek dochodowy obliczony według skali.

Omówiona procedura nie dotyczy pracowników zwalnianych z długu przez pracodawcę. Umorzona przez zakład pracy pożyczka (to najczęstszy dług w stosunkach pracowniczych) generuje przychód ze stosunku pracy (art. 12 ust. 1 ustawy o pdof). W ramach tego źródła rozlicza się bowiem rozmaitego rodzaju nieodpłatne świadczenia będące pochodną relacji łączącej pracownika z pracodawcą.

W wyjątkowych przypadkach zwolnienie z długu może być neutralne podatkowo. Ta możliwość zarezerwowana jest dla dłużników będących osobami bliskimi dla wierzyciela i opiera się na treści art. 21 ust. 1 pkt 125 ustawy o pdof. Zgodnie z tym przepisem wartość świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń otrzymanych od osób zaliczonych do I i II grupy podatkowej w rozumieniu przepisów o podatku od spadków i darowizn podlega zwolnieniu od podatku dochodowego.

Umorzony dług w kosztach firmy wierzyciela

W myśl art. 23 ust. 1 pkt 41 ustawy o pdof oraz art. 16 ust. 1 pkt 44 ustawy o pdop, za koszty uzyskania przychodów nie uważa się umorzonych wierzytelności, z wyjątkiem wierzytelności lub ich części, które uprzednio zostały zarachowane jako przychody należne - do wysokości zarachowanej jako przychód należny. Powyższe przepisy zakazują więc, co do zasady, obciążania rachunku podatkowego wartością umorzonych wierzytelności. Wyjątkiem od reguły jest sytuacja, gdy umarzana wierzytelność została uprzednio zarachowana jako przychód należny. Należy zaznaczyć, że ze sformułowania "przychód należny" wynika, że do kosztów podatkowych kwalifikuje się tylko wartość netto umorzonych wierzytelności, ponieważ VAT należny nie jest przychodem u czynnych podatników tej daniny.

Jeżeli zwolnienie obejmuje dług z odsetkami, to ze względu na odrębny sposób podatkowego rozliczania tych dwóch elementów, do kosztów uzyskania przychodów wierzyciela można zaliczyć wyłącznie kwotę główną wierzytelności. Z art. 14 ust. 3 pkt 2 ustawy o pdof oraz art. 12 ust. 4 pkt 2 ustawy o pdop wynika bowiem, że odsetki opodatkowane są metodą kasową, tzn. w momencie zapłaty stają się dla wierzyciela przychodem, a dla dłużnika kosztem. Samo naliczenie odsetek nie stanowi podstawy do ich rozliczenia w rachunku podatkowym.

Trzeba zastrzec, że mimo braku możliwości nadania kwalifikacji kosztowej umorzonym odsetkom po stronie wierzyciela, fiskus domaga się uwzględnienia ich wartości w przychodach dłużnika. W interpretacji indywidualnej z dnia 15 września 2023 r., nr 0114-KDIP2-2.4010.359.2023.2.KW, Dyrektor KIS uznał, że zarówno zwolnienie z długu, jak również umorzenie odsetek naliczonych, a więc posiadających skonkretyzowaną wartość, będzie stanowić przychód podatkowy.

Przedsiębiorca, który decyduje się zwolnić dłużnika z długu, powinien ustalić, czy przedmiotowa wierzytelność nie uległa przedawnieniu. Wprawdzie, w myśl przepisów prawa cywilnego, skutkiem przedawnienia wierzytelność nie wygasa, lecz przekształca się w zobowiązanie naturalne, ale jednocześnie, ze względu na treść art. 23 ust. 1 pkt 17 ustawy o pdof oraz art. 16 ust. 1 pkt 20 ustawy o pdop, nie może stanowić kosztu podatkowego. W specyficzny sposób należy potraktować umorzoną wierzytelność, w stosunku do której wierzyciel utworzył uprzednio odpis aktualizujący i zaliczył go w koszty podatkowe ze względu na uprawdopodobnienie nieściągalności tej wierzytelności. Zwolnienie z długu w takich okolicznościach powoduje konieczność rozpoznania przychodu po stronie wierzyciela, o czym informują art. 14 ust. 2 pkt 7b ustawy o pdof oraz art. 12 ust. 1 pkt 4d ustawy o pdop.