Korzystanie z urlopu wychowawczego i praca w obniżonym wymiarze

Pracownicy wychowujący dzieci mogą korzystać w zatrudnieniu z uprawnień związanych z rodzicielstwem. Jednym z nich jest urlop wychowawczy udzielany w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Wymiar takiego urlopu oraz zasady jego udzielania wynikają z przepisów Kodeksu pracy. Dodatkowo pracownik uprawniony do urlopu wychowawczego może wystąpić o obniżenie wymiaru czasu pracy w okresie, w którym mógłby korzystać z takiego urlopu.

Korzystanie z urlopu wychowawczego

Z urlopu wychowawczego może skorzystać pracownik (rodzic lub opiekun dziecka), który posiada co najmniej 6-miesięczny okres zatrudnienia. Okres ten zalicza się z całego okresu zatrudnienia pracownika, a nie tylko z okresu zatrudnienia u danego pracodawcy.

Wymiar urlopu wychowawczego wynosi do 36 miesięcy. Przy czym urlop ten jest udzielany na okres niedłuższy niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6. rok życia.

Natomiast jeżeli z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności dziecko wymaga osobistej opieki pracownika, niezależnie od podstawowego urlopu wychowawczego, pracownik może skorzystać z kolejnego urlopu wychowawczego w wymiarze do 36 miesięcy. Ten urlop jest udzielany na okres niedłuższy niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia (art. 186 § 3 K.p.).

Zarówno podstawowy urlop wychowawczy w wymiarze do 36 miesięcy, jak i dodatkowy przysługujący na chore dziecko też w wymiarze do 36 miesięcy przysługują w tych wymiarach łącznie obojgu rodzicom. Jednak każdemu z rodziców lub opiekunów dziecka przysługuje wyłączne prawo do jednego miesiąca urlopu wychowawczego ze wskazanych 36 miesięcy (zarówno urlopu podstawowego, jak i dodatkowego). Jest to tzw. niezbywalna część urlopu, której nie można przenieść na drugiego rodzica. Tym samym skorzystanie z urlopu wychowawczego w wymiarze co najmniej jednego miesiąca oznacza wykorzystanie przez rodzica lub opiekuna dziecka części niezbywalnej tego urlopu. Biorąc pod uwagę tę regulację, rodzic albo opiekun dziecka może więc, co do zasady, skorzystać z maksymalnie 35 miesięcy urlopu wychowawczego.

Z urlopu wychowawczego mogą jednocześnie korzystać oboje rodzice lub opiekunowie dziecka. W takiej sytuacji łączny wymiar urlopu wychowawczego nie może przekraczać wymiaru 36 miesięcy.

Urlop wychowawczy może być wykorzystany maksymalnie w 5 częściach.

Ustawodawca wskazał przypadki, gdy pracownik może skorzystać z pełnych 36 miesięcy urlopu wychowawczego. Zostały one wymienione w art. 186 § 9 i § 10 K.p. i obejmują przypadki, gdy:

• drugi rodzic dziecka nie żyje,
• drugiemu rodzicowi dziecka nie przysługuje władza rodzicielska,
• drugi rodzic dziecka został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo taka władza uległa ograniczeniu lub zawieszeniu,
• dziecko pozostaje pod opieką tylko jednego opiekuna.

Wniosek o urlop

Urlop wychowawczy jest udzielany na wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej składany przez pracownika w terminie niekrótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Do wniosku należy dołączyć dokumenty określone w § 19 ust. 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków (Dz. U. z 2025 r. poz. 322). Należą do nich:

• oświadczenie pracownika o braku zamiaru korzystania przez drugiego rodzica albo opiekuna dziecka z urlopu wychowawczego przez okres wskazany we wniosku albo o okresie, w którym drugi rodzic albo opiekun dziecka zamierza korzystać z urlopu wychowawczego w okresie objętym wnioskiem; oświadczenie nie jest wymagane w razie ograniczenia drugiemu rodzicowi albo pozbawienia drugiego rodzica władzy rodzicielskiej albo ograniczenia opieki drugiemu opiekunowi albo zwolnienia z opieki drugiego opiekuna dziecka,
• kopia prawomocnego orzeczenia sądu o ograniczeniu drugiemu rodzicowi albo pozbawieniu drugiego rodzica władzy rodzicielskiej albo o ograniczeniu opieki drugiemu opiekunowi albo zwolnieniu z opieki drugiego opiekuna dziecka albo dokumenty lub oświadczenie pracownika, że zachodzą niedające się usunąć przeszkody do uzyskania informacji od drugiego rodzica lub opiekuna dziecka o braku zamiaru korzystania z urlopu wychowawczego przez okres wskazany we wniosku albo o okresie, w którym drugi rodzic lub opiekun dziecka zamierza korzystać z urlopu wychowawczego w okresie objętym wnioskiem,
• kopia prawomocnego orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności dziecka, na które ma być udzielony urlop wychowawczy, w przypadku, o którym mowa w art. 186 § 3 K.p.,
• dokumenty wymienione w § 19 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia - w przypadku wnioskowania o udzielenie urlopu wychowawczego w wymiarze 36 miesięcy albo o udzielenie części urlopu wychowawczego, której wymiar łącznie z dotychczas wykorzystanym wymiarem urlopu wychowawczego wyniesie 36 miesięcy.

Pracodawca jest obowiązany uwzględnić terminowo złożony wniosek pracownika o udzielenie urlopu wychowawczego. Natomiast, jeżeli wniosek zostanie złożony bez zachowania terminu, pracodawca udziela urlopu wychowawczego niepóźniej niż z dniem upływu 21 dni od dnia złożenia wniosku (art. 186 § 7¹ K.p.). Oznacza to, że pracodawca nie musi wyrazić zgody na termin skorzystania z urlopu wychowawczego wskazany przez pracownika, gdy jest on krótszy niż 21 przed jego udzieleniem, ale może też go uwzględnić.

Rezygnacja z urlopu i powrót do pracy

Pracownik może zrezygnować z urlopu wychowawczego w każdym czasie, jeżeli zgodę na to wyrazi pracodawca. Natomiast w przypadku braku zgody pracodawcy może z niego zrezygnować po uprzednim zawiadomieniu pracodawcy dokonanym najpóźniej na 30 dni przed terminem zamierzonego podjęcia pracy (art. 186³ K.p.).

Okres urlopu wychowawczego, w dniu jego zakończenia, wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Pracodawca dopuszcza pracownika m.in. po zakończeniu urlopu wychowawczego do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeżeli nie jest to możliwe - na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przed rozpoczęciem urlopu na warunkach nie mniej korzystnych od tych, które obowiązywałyby, gdyby pracownik nie korzystał z urlopu (art. 186⁴ K.p.).

Praca na wychowawczym

W czasie urlopu wychowawczego pracownik ma prawo podjąć pracę zarobkową u dotychczasowego lub innego pracodawcy albo inną działalność, a także naukę lub szkolenie, pod warunkiem, że nie wyłączy to możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem (art. 186² § 1 K.p.). Przepisy Kodeksu pracy nie wskazują, w jakim wymiarze praca na urlopie wychowawczym jest dopuszczalna. Natomiast z piśmiennictwa z zakresu prawa pracy wynika, że podjęcie pracy w granicach do połowy etatu nie narusza obowiązku sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Konsekwencją ustalenia, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem w czasie urlopu wychowawczego, może być wezwanie przez pracodawcę do pracy we wskazanym przez siebie terminie. Przy czym nie powinien on przypadać później niż w ciągu 30 dni od powzięcia wiadomości przez pracodawcę o zaprzestaniu osobistej opieki i niewcześniej niż po upływie 3 dni od dnia wezwania.

Pracownik na urlopie wychowawczym może wykonywać pracę zarówno na podstawie umowy o pracę czy umów prawa cywilnego, u własnego pracodawcy lub u obcego podmiotu. Przy czym praca, którą pracownik przebywający na urlopie wychowawczym miałby świadczyć u własnego pracodawcy, powinna być innego rodzaju niż ta, którą pracownik wykonuje w ramach dotychczasowej umowy o pracę. W ramach swojego stosunku pracy pracownik korzysta bowiem z urlopu wychowawczego, co wyklucza możliwość, aby wykonywał pracę na dotychczasowym stanowisku - czy to na podstawie umowy o pracę czy zlecenia.

Obliczanie wymiaru wykorzystanego urlopu

Urlop wychowawczy może być wykorzystany maksymalnie w 5 częściach. Mogą więc pomiędzy nimi występować przerwy, a także części urlopu mogą nie obejmować pełnych miesięcy kalendarzowych. Ze względu na limitowanie urlopu wychowawczego, nieciągłe części urlopu wychowawczego należy zliczać do maksymalnego wymiaru.

Przepisy prawa pracy nie określają sposobu liczenia wymiaru wykorzystanego urlopu wychowawczego. W tej kwestii należy stosować tzw. potoczną metodę obliczania terminów, właściwą przy ustalaniu terminów z zakresu prawa pracy. Tak też uznało Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w odpowiedzi udzielonej na pytanie naszego Wydawnictwa, przesłanej 2 czerwca 2016 r. (patrz ramka).

Obniżenie wymiaru czasu pracy

Pracownik uprawniony do urlopu wychowawczego może złożyć pracodawcy wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej o obniżenie jego wymiaru czasu pracy do wymiaru nieniższego niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy w okresie, w którym mógłby korzystać z takiego urlopu (przykład). Pracodawca jest związany wnioskiem pracownika w tej sprawie (art. 186⁷ § 1 K.p.).

Zastosowanie tego obniżenia wymaga dopełnienia wymogów formalnych. Pracownik jest obowiązany złożyć w tym celu wniosek w terminie 21 dni przed rozpoczęciem wykonywania pracy w obniżonym wymiarze czasu pracy. W razie złożenia wniosku bez zachowania tego terminu pracodawca obniża wymiar czasu pracy niepóźniej niż z upływem 21 dni od dnia złożenia wniosku. Do wniosku należy dołączyć dokumenty określone w § 20 ust. 2 wymienionego rozporządzenia.

W sytuacji gdy pracownik już wcześniej skorzystał z części urlopu wychowawczego, może skorzystać z obniżonego wymiaru czasu pracy przez okres odpowiadający pozostałemu do wykorzystania wymiarowi urlopu wychowawczego, niedłużej jednak niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6. rok życia.

Na wniosek pracownika uprawnionego do urlopu wychowawczego następuje obniżenie wymiaru jego czasu pracy w ramach zawartej umowy o pracę. Tym samym pracownik będzie wykonywał swoje dotychczasowe obowiązki, ale w zmniejszonym wymiarze godzin.

Pracownik, który złożył wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy, podlega ochronie zatrudnienia uregulowanej w art. 186⁸ K.p. W czasie korzystania z tego uprawnienia pracownik przez 12 miesięcy generalnie jest chroniony przed rozwiązaniem umowy o pracę przez pracodawcę i odpowiednio przed wypowiedzeniem zmieniającym. Okres ochronny trwa od dnia złożenia wniosku o obniżenie wymiaru czasu pracy do powrotu do pracy w nieobniżonym wymiarze - jednak niewcześniej niż od 21. dnia przed planowanym podjęciem pracy w obniżonym wymiarze (art. 186⁸ § 3 K.p.).

Podstawa prawna

Ustawa z dnia 26.06.1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 2025 r. poz. 277 ze zm.)